دواین بابەتەکان

بەرائەتی شێخی ئیسلام ( ابن تیمیە ) لە داعش و هاوبیرانی لە تاوانی سوتاندنی فرۆكەوانە ئەردەنیەكە
نووسەر: مامۆستا هاوار عبدالله سەردان: ٨٧٧

رون و ئاشكرایە لای هەموو كەسێكی ژیر و دانا داعش بۆ ئەنجامدانی هەر كارێكی قێزەوەن پێشوەخت بڕیاری جێبەجێكردنی ئەدەن دواتر ئەگەڕێن بە دوای یەڵگەی شەرعاندن بۆ برەودان بە كارە قێزەوەنەكەیان بە مەبەستی ئەنجامدانی ، وە لەبەر ئەوەی كارەكانی داعش زۆر زۆر دورن لە حەقیقەتی ئیسلام و بەڵگەی شەرعیان دەست ناكەوێ‌ بۆیە پەنا ئەبەنە بەر تێكدانی ئەو دەقانەی ئەیكەنە بەڵگە بە كورت كردنەوەی و گۆڕینی هەندێ‌ لە وشەكانی یان بەكارهێنانی لە غەیری جێگای خۆی ، هەروەك چۆن بۆ سوتاندنی فرۆكەوانە ئەردەنیەكە پەنا دەبەنە بەر فەتوایەكی شیخ الاسلام ابن تیمیە . پرسیاری گرنگ لێرەدا ئەوەیە : ئایا ابن تیمیە وای وتووە ؟ یان ئەمەش چەواشەكاریەكی ترە لە چەواشەكاریەكانی داعش بۆ برەودان بە كارەقێزەوەنەكانیان ؟
داعش پشتیان بەم فەتوایە بەستووە : (( فأما إذا كان في التمثيل الشائع دعاء لهم إلى الإيمان وزجر لهم عن العدوان فإنه هنا من إقامة الحدود والجهاد المشروع )) .
جگە لەوەی كە ئەم فەتوایە بە هەڵە و لە غەیری جێگای خۆی بەكار هاتووە ، كەچی لێیان بڕیوە و دەستكاریشیان كردووە و وشەیان لێ‌ گۆڕیوە بۆ ئەوی لە بەرژەوەندی خۆیان بەكاری بهێنن . جا پێش ئەوەی وەڵامی چەواشەكاریەكانیان بدەمەوە تەواوی فەتواكەی شیخ الاسلام ئەخەمە روو بۆ ئەوەی بۆتان روون بێتەوە فەتواكەی شیخ الاسلام بەو شێوەیە نیە كە داعش ئاماژەی پێكردوە :
تەواوی فەتواكەی شیخ الاسلام : لە دوو سەرچاوە ئاماژەی پێكردووە
یەكەم : لە ( الفتاوی الكبری : 5/540) ئەفەرموێ‌ : (( وإن مَثَّل الكفار بالمسلمين فالمثلة حق لهم فلهم فعلها للاستيفاء وأخذ الثأر ولهم تركها ، والصبر أفضل ، وهذا حيث يكون في التمثيل السائغ لهم دعاء إلى الإيمان وحرز لهم عن العدوان فإنه هنا من إقامة الحدود والجهاد ولم تكن القضية في أحد كذلك ، فلهذا كان الصبر أفضل فأما إن كانت المثلة حق الله تعالى فالصبر هناك واجب كما يجب حيث لا يمكن الانتصار ويحرم الجزع )) .
واتە : جا ئەگەر بێباوەڕان دەستكاری جەستەی مردووی ( كوژراو ) ی موسوڵمانانیان كرد ئەو كات موسوڵمانانیش مافی خۆیانە دەستكاری جەستەی كوژراوی بێباوەڕان بكەن بۆ بەجێهێنانی ئەوەی شایستەیەتی و لەبری تۆڵەی هاوشێوە ، وە ئەتوانن وازی لێ بهێنن و ئەو كارە نەكەن ، ئارامگرتنیش لەو تۆڵەسەندنەوەیە چاكترە ! ئەمەش بەمەرجێك ئەم جەستە شێواندنە رێگە پێدراوە بببێتە هۆی باوەڕهێنانیان یان هۆكار بێت بۆ دورخستنەوەیان لە دژایەتی كردن و نەهێشتنی دەست درێژی كردنیان ، ئەوا لێرەدا ( ئەنجامدانی ) دەبێتە جێبەجێ‌ كردنی سنوورەكانی شەرع و تێكۆشان لەپێناو خۆا ، وە روداوەكە لە ( ئوحود ) بەو شێوەیە نەبوو ، لەبەر ئەمەیە كە ئارامگرتن باشترە . بەڵام ئەگەر تێكدانی جەستەی كوژراو مافێكی خوایی بوو ـ لەبری تۆڵە نەبوو ـ ئەوا لێرەدا ئارامگرتن واجبە ، هەروەك چۆن ئارامگرتن واجبە كاتێ سەركەوتن بەدی نایەت ، و ناسزایی دەربڕین قەدەغەیە .
دووەم : لە كتێبی ( المستدرك على مجموع الفتاوى : 3 / 223 ) : (( وإن مثل الكفار بالمسلمين فالمثلة حق لهم ، فلهم فعلها للاستيفاء وأخذ الثأر ، ولهم تركها ، والصبر أفضل ، وهذا حيث لا يكون في التمثيل بهم زيادة في الجهاد ولا نكال لهم عن نظيرها ، فأما إن كان في التمثيل السائغ لهم دعاء إلى الإيمان أو زجر لهم عن العدوان فإنه هنا من إقامة الحدود والجهاد المشروع ، ولم تكن القصة في أحد كذلك ؛ فلهذا كان الصبر أفضل ، فأما إن كانت المثلة حقًا لله تعالى فالصبر هناك واجب ، كما يجب حيث لا يمكن الانتصار ، ويحرم الجزع )) ، واتە : ئەگەر بێباوەڕان دەستكاری جەستەی مردووی ( كوژراو ) ی موسوڵمانانیان كرد ئەو كات موسوڵمانانیش مافی خۆیانە دەستكاری جەستەی كوژراوی بێباوەڕان بكەن بۆ بەجێهێنانی ئەوەی شایستەیەتی وە لەبری تۆڵەی هاوشێوە ، وە ئەتوانن وازی لێ بهێنن و ئەو كارە نەكەن وە ئارامگرتنیش لەو تۆڵەسەندنەوەیە چاكترە ، ئەمەش بەمەرجێك ئەم جەستە شێواندنە نەبێتە هۆی بار قورسی و نەهامەتی بۆ موسڵمانان لە جیهاد و رێگریش بێت لەوەی بێ باوەڕان هەمان كار دوبارە بكەنەوە ، بەڵام ئەگەر ئەم جەستە شێواندنە رێگە پێدراوە ببێتە هۆی باوەڕهێنانیان یان دورخستنەوەیان لە دژایەتی كردن و نەهێشتنی دەست درێژی كردنیان ئەوا لێرەدا ( ئەنجامدانی ) دەبێتە جێبەجێ‌ كردنی سنوورەكانی شەرع و تێكۆشان لەپێناو خۆا ، وە روداوەكان لە ( ئوحد ) بەم شێوەیە نەبوو لەبەر ئەمەیە ئارامگرتن باشترە ! بەڵام ئەگەر تێكدانی جەستە مافێكی خوایی بوو ـ لەبری تۆڵە نەبوو ـ ئەوا لێرەدا ئارامگرتن واجبە ، چۆن ئارامگرتن واجبە كاتێ سەركەوتن بەدی نایەت ، و ناسزایی دەربڕین قەدەغەیە .
خۆ دەبینن داعش چون لەو دوو فەتوایە تەنها دێڕێكان نقڵ كردووە و دەستكاریشیان كردووە چونكە باش دەزانن ئەگەر تەواوی فەتواكە نقڵ بكەن خزمەت بە مەرامە پیسەكانیان ناكات بەڵكو دژیان ئەوەستێتەوە .
جا بابزانین داعش بۆ گەیشتن بە مەرامی خۆی چی كردووە لە فەتواكە ، بۆ ئەم مەبەستەش هەردوو فەتواكەی شیخ الاسلام ئەهینینی و بڕگە بڕگە یەخەینە روو بۆ دەرخستنی ئەو چەواشەكاریانەی داعش كردویەتی لە فەتواكان .
لە سەرەتا شیخ الاسلام ئەفەرموێ‌ : ( وإن مَثَّل الكفار بالمسلمين فالـمُثْلَة حق لهم ، فلهم فعلها للاستيفاء وأخذ الثأر)
واتە : ئەگەر بێباوەڕان دەستكاری جەستەی مردووی ( كوژراو ) ی موسوڵمانانیان كرد ئەو كات موسوڵمانانیش مافی خۆیانە دەستكاری جەستەی كوژراوی بێباوەڕان بكەن بۆ بەجێهێنانی ئەوەی شایستەیەتی و لەبری تۆڵەی هاوشێوە .
داعش ئەم بڕگەیان لە فەتواكە باس نەكردوە چونكە لەم بڕگە بچوكەدا چەندین مەرجی گرنگ و گەورەی تێدایە كە داعش بە درۆ ئەخاتەوە لەو كارە قێزەوەنەی ئەنجامیان دا ، چونكە بەهیچ شێوەیەك فەتواكە باسی سوتاندنی تێدا نیە وە باسی كوشتن ناكات و بەهیچ شێوەیەك نەیوتووە دیل بسوتێنرێ‌ بەڵكو باسی تێكدانی جەستەی دوژمن دەكات لە پاش كوژرانی ( مردنی ) بۆیە دەبێ‌ جیاوازی بكرێ‌ لە نێوان جەستە شێواندن لە پاش مردن ( كوژران ) و شێوازی كوشتن ، ئەوەی داعش ئەنجامی دا شێوازی كوشتن بوو ، چونكە وەك زانراوە جەستە شێواندن ( الـمُثْلَة) زیاتر بۆ مردوو بەكار ئەهێنرێ‌ ، بەرامبەر ئەكوژرێ‌ پاشان جەستەی تێك ئەدرێ‌ ، بەڵام سوتاندن بە ئاگر ئەمە شێوازی كوشتنە نەك جەستە تێكدان ، وەك دەبینین شیخ الاسلام باسی ( تمثيل ) تێكدانی جەستە لە پاش كوژران ( مردن ) دەكات نەك كەسێكی زیندوو ، وەك دیارە لە وشەی ( مثلة ) كە شیخ الاسلام ئاماژەی پێی كردووە لە دوو فەتوای تریدا كە دواتر ئەچینە سەری ئەفەرموێ‌ : ((حَتَّى الْكُفَّارُ إذَا قَتَلْنَاهُمْ فَإِنَّا لَا نُمَثِّلُ بِهِمْ بَعْدَ الْقَتْلِ )) وەكدەبینن ئەڵێ‌ : لە دوای كوشتنیان
هەروەها ئەفەرموێ‌ : (( لـم يـجز بعد قتله أو موته أن يمثل به ، فلا يشق بطنه ، ولا يجدع أنفه وأذنه ، ولا تقطع يده إلا أن يكون ذلك على سبيل المقابلة )) . لێرەشدا دیسانەوە باسی پاش كوشتن دەكات .
كەواتە ابن تیمیە مەبەستی لە ( مثله ) تێكدانی جەستەیە لە پاش كوژرانی نەك بە زیندویی ، لە روی زمانەوانیشەوە لەم بارەیەوە :
( ابنُ فارس ) لە ( معجم المقاييس في اللغة : ل 974 ) عند مادە ( مثل ) ئەڵێ‌ : (( الميمُ والثاءُ واللامُ أصلٌ صحيحٌ يدلُ على مناظرةِ الشيءِ للشيءِ ... وقولهم : " مَثَّل به " إذا نَكَّل ، هو من هذا أيضاً ، لأن المعنى فيه أنه إذا نُكِّل بهِ جُعل ذلك مثالاً لكل من صنع ذلك الصنيعَ أو أراد صنعه ، ويقولون : " مَثَل بالقتيلِ " جَدَعه " )) .
هەروەها (ابنُ الأثير ) ئەلێ‌ : (( يقال : مَثَلْتُ بالحيوان أمْثُل به مَثْلاً ، إذا قَطَعْتَ أطرافه وشَوّهْتَ به ، ومَثَلْت بالقَتيل ، إذا جَدَعْت أنفه ، أو أذُنَه ، أو مَذاكِيرَه ، أو شيئاً من أطرافِه )) ( النهاية في غريب الحديث و الأثر : 4 /294 ) .
هەروەها فەتواكە باسی بێ‌ باوەڕ دەكات نەك موسڵمان ئەویش بە مەرج چونكە ابن تیمیە تێكدانی جەستەی كوژراویش بە حەرام ئەزانێ‌ تەنانەت بۆ بێباوەڕیش تەنها لە حاڵەتی تۆڵە سەندنەوە نەبێت وە بەڵگەی فەرموودە ئەهێنێتەوە وەك ئەفەرموێ‌ : (( فَأَمَّا التَّمْثِيلُ فِي الْقَتْلِ فَلَا يَجُوزُ إلَّا عَلَى وَجْهِ الْقِصَاصِ وَقَدْ قَالَ عِمْرَانُ بْنُ حُصَيْنٍ رَضِيَ اللَّـهُ عَنْهُمَا : " مَا خَطَبَنَا رَسُولُ اللَّـهِ صَلَّى اللَّـهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ خُطْبَةً إلَّا أَمَرَنَا بِالصَّدَقَةِ وَنَهَانَا عَنْ الْـمُثْلَةِ حَتَّى الْكُفَّارُ إذَا قَتَلْنَاهُمْ فَإِنَّا لَا نُمَثِّلُ بِهِمْ بَعْدَ الْقَتْلِ وَلَا نَجْدَعُ آذَانَهُمْ وَأُنُوفَهُمْ وَلَا نَبْقُرُ بُطُونَهُمْ إلَّا إنْ يَكُونُوا فَعَلُوا ذَلِكَ بِنَا فَنَفْعَلُ بِهِمْ مِثْلَ مَا فَعَلُوا " . وَالتَّرْكُ أَفْضَلُ كَمَا قَالَ اللَّـهُ تَعَالَى : [ وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ * وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ. وَاصْبِرْ وَمَا صَبْرُكَ إلَّا بِاللَّـهِ ] ( النحل : 126 ـ 127 ) )) ( مجموع الفتاوى ، لابن تيمية : 28/314 ) .
واتە : بەڵام هەتككردن و لوت بڕین و تێكدانی جەستە دروست نیە مەگەر بەشێوەی تۆڵەسەندنەوە بە هاوشێوە ، عمرانی كوری حصین ئەفەرموێت پەیامبەری خوا صلی الله علیە وسلم لە هەموو وتارەكانیدا فەرمانی پێ ئەكردین بە بەخشین و نەهی لێ ئەكردین لە تێكدانی جەستەی مردوو ، تەنانەت بێباوەڕانیش لە پاش كوشتنیان نابێ جەستەیان تێك بدەین ، وە نابێ نە گوێیان ببڕین وە نە لوتیان ، وە نە سكیان بدڕین ، مەگەر كاتێ ئەوان وامان لێبكەن ئەوكات ئێمەش هەمانكاریان لەدژ ئەكەین بە هاوشێوەی ئەوان . وە ئارامگرتن و تۆڵە نەكردنەوە چاكترە هەروەك خوای پەروەردگار ئەفەرمووێ‌ : [ وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ * وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ. وَاصْبِرْ وَمَا صَبْرُكَ إلَّا بِاللَّـهِ ] ( النحل : 126 ـ 127 ) ، واتە : ئەگەر سزاتاندا بەو شێوەیە سزابدەن كە سزادراون ، وە ئەگەر ئارام بگرن ئەوە باشترە ، ئەی پێغەمبەری خوا صَلَّى اللَّـهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ئارام بگرە لەبەر خودا .
وتەكەی شیخ الاسلام رونە ، باس لە تۆڵە سەندنەوەی هاوشێوە دەكات ، واتا هەر كاتێك بێباوەڕان جەستەی كوژراوی موسڵمانانیان تێكدا ئەوا لە بەرامبەردا موسڵمانان ئەتوانن جەستەی كوژراوی ئەوان تێك بدەن وەك تۆڵە بە هاوشێوە ( القصاص ) كەواتە شیخ الاسلام مەبەستی لە ( مثلة) جەستەی مردووە نەك زیندوو ، وە تێكدانی جەستەش بە رەهایی بە دروست نازانی با جەستەی بێباوەڕیش بێت بەڵكو مەرجێكی داناوە ئەویش تۆڵە سەندنەوەی هاوشێوە بێت واتا بێباوەڕان دەستپێشخەری بكەن لەو كارە موسڵمانانیش وەڵامیان بدەنەوە بە هاوشێوە . ئەمەش تەنها لەو كاتەی تێكدانی جەستە ( سائغ ) بێت واتا دروست و رێگە پێدراو . ئەگەر ئەم مەرجەی تیانەبوو ئەوا بە حەرامی ئەزانێت وە ئاماژەی كردوە بۆ ئەو فەرمودانەی باسی ( مثلة ) دەكەن ، هەروەك فەرمویەتی :(( إذا قتل كافر يجوز قتله أو مات حتف أنفه لم يجز بعد قتله أو موته أن يمثل به ، فلا يشق بطنه ، أو يجدع أنفه وأذنه ، ولا تقطع يده ، إلا أن يكون ذلك على سبيل المقابلة ، فقد ثبت في « صحيح مسلم » وغيره عن بريدة عن النبي صَلَّى اللَّـهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أنه كان إذا بعث أميرا على جيش أو سرية أوصاه في خاصة نفسه بتقوى الله تعالى ، وأوصاه بمن معه من المسلمين خيرا ، وقال : « اغزوا في سبيل الله ، قاتلوا من كفر بالله ، ولا تغلوا ، ولا تغدروا ، ولا تمثلوا ، ولا تقتلوا وليدا » ، وفي « السنن » أنه كان في خطبته يأمر بالصدقة وينهى عن المثلة ، ومع أن التمثيل بالكافر بعد موته فيه نكاية بالعدو ولكن نهى عنه لأنه زيادة إيذاء بلا حاجة ، فإن المقصود كف شره بقتله وقد حصل )) ( منهاج السن لابن تيمية : 1/52 ) .
لەم فەتوایەش شیخ الاسلام تیكدانی جەستەی كوژراوی بی باوەڕ بە دروست نازانی تەنها لەیەك حاڵەت نەبێ‌ ئەویش تۆڵە سەندنەوە بە هاوشێوە ( قصاص ) ، كەچی داعش هەر بە زیندوێتی ئەیسوتێنن و بێ‌ شەرمانەش ئەیدەنە پاڵ ابن تیمیە ئیتر نازانم وتەی : (( حَتَّى الْكُفَّارُ إذَا قَتَلْنَاهُمْ فَإِنَّا لَا نُمَثِّلُ بِهِمْ بَعْدَ الْقَتْلِ )) یەعنی چی ؟! هەروەها : (( بل إذا قُتِلَ كافرٌ يجوز قتله ، أو مات حتف أنفه ، لـم يجز بعد قتله أو موته أن يمثل به ، فلا يشق بطنه ، ولا يجدع أنفه وأذنه ، ولا تقطع يده إلا أن يكون ذلك على سبيل المقابلة )) ، ئاخر ( بعد قتله ) مانای چی ئەگەیەنێ‌ ؟!
هەروەها ئەم وتەیەی پێشەوا رونكەرەوەی فەواكەی تریەتی وەك زانراوە وتەی زانا رونكەرەوەی هەندێكی تریەتی . بەڵام داعش تەنها فەتوایەكی ئاماژە پێكردوە ئەیش لە پاش دەستكاری كردن و وشە گۆرین و بڕنی زۆربەی فەتواكە .
هەروەها لە درێژەی فەتواكە شیخ الاسلام ئەفەرموێ‌ : ((ولهم تركها ، والصبر أفضل )) ، واتە : وە ئەتوانن وازی لێ بهێنن و ئارامگرتنیش لەو تۆڵەسەندنەوەیە چاكترە .
كەواتە هەرچەندە شیخ الاسلام تێكدانی جەستەی كوژراوی كافر لە بری تۆڵەی هاوشێوە بە دروست ئەزانێ‌ لەگەڵ ئەوەشدا ئەفەرموێ‌ : ئەتوانن ئەنجامی نەدەن و ئارام گرتنیش چاكترە ، واتە واجب نیە ئەنجامی بدەن ، بەڵكو ئارامگرتنەكە لە پێشترە . داعش ئەم بڕگەیەشیان باس نەكردوە چونكە خزمەتی مەرامە پیسەكانیان ناكات . چونكە شیخ الاسلام لە فەتوایەكی تردا لە باسی كوژراوی بێ باوەڕان ، ئارامگرتن بەباشتر دەزانێ‌ هەروەك لە كۆتاییدا بەڵگەی ئایەتی قورئان ئەهێنێتەوە و ئەفەرموێ‌ : (( وَالتَّرْكُ أَفْضَلُ كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى : [ وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ * وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ. وَاصْبِرْ وَمَا صَبْرُكَ إلَّا بِاللَّـهِ ] ( النحل : 126 ـ 127 ) ( مجموع الفتاوى ، لابن تيمية : ج28/ ص : 314 ) .
داعش باسی ئەمەشیان نەكردوە بۆ ئەوەی بەهەر شێوەیەك بێت ئەو كارە قێزەوەنە ئەنجام بدەن .
پاشان ئەفەرموێ‌ : (( وهذا حيث يكون في التمثيل السائغ لهم دعاء إلى الإيمان وحرز لهم عن العدوان فإنه هنا من إقامة الحدود والجهاد )) واتە : ئەمەش بەمەرجێك ئەم جەستە شێواندنە رێگە پێدراوە بببێتە هۆی باوەڕهێنانیان یان هۆكار بێت بۆ دورخستنەوەیان لە دژایەتی كردن و نەهێشتنی دەست درێژی كردنیان ، ئەوا لێرەدا (ئەنجامدانی) دەبێتە جێبەجێ‌ كردنی سنوورەكانی شەرع و تێكۆشان لەپێناو خۆا .
هەروەها ئەفەرموێ‌ : (( وهذا حيث لا يكون في التمثيل بهم زيادة في الجهاد ولا نكال لهم عن نظيرها فأما إن كان في التمثيل السائغ لهم دعاء إلى الإيمان أو زجر لهم عن العدوان فإنه هنا من إقامة الحدود والجهاد المشروع )) .
واتە : ئەمەش بەمەرجێك ئەم جەستە شێواندنە نەبێتە هۆی بار قورسی و نەهامەتی بۆ موسڵمانان لە جیهاد و رێگریش بێت لەوەی بێ باوەڕان هەمان كار دوبارە نەكەنەوە بەڵام ئەگەر ئەم جەستە شێواندنە رێگە پێدراوە ببێتە هۆی باوەڕهێنانیان یان دورخستنەوەیان لە دژایەتی كردن و نەهێشتنی دەست درێژی كردنیان ئەوا لێرەدا ( ئەنجامدانی ) دەبێتە جێبەجێ‌ كردنی سنوورەكانی شەرع و تێكۆشان لەپێناو خۆا .
دەبینین شیخ الاسلام ئەفەرموێ‌ : ( التمثيل السائغ ) بەڵام ئەوەی داعش كردویەتیە بەڵگە نوسراوە ( التمثيل الشائع ) واتا وشەی ( سائغ ) یان گۆڕیوە بۆ ( شائع ) ئایە ئەمە كاریگەری هەیە لەسەر تێكدانی فەتواكە ؟ بەڵێ‌ زۆریش چونكە (الشائع ) واتە : ئەوەی ئەنجامدانی باوە جا دروست بێ یا نادروست . بەڵام وشەی ( سائغ ) اسم فاعلە لە ( ساغ ) ەوە هاتووە واتە : دروستە ( دروستە ئەنجام بدرێ بەبێ‌ نكۆڵی لێكردنی ) ، هەروەها بەڵگەیە لەسەر ئەوەی كوا (تمثيل الغير سائغ ) یش هەیە . گرنگی ئەم جیاكردنەوە لەوەدایە كە ابن تیمیە بە هیچ شێوەیەك تێكدانی جەستە بە رەهایی و بەبێ‌ مەرج وە سوتاندن بە ئاگر بە دروست نازانێ‌ با ئەو كردارە باویش بێ‌ هەروەك سەبارەت بە مێرولە لە ( مجموع الفتاوی : 32/ 273 ) فەرمویەتی : ((وأما النمل : فيدفع ضرره بغير التحريق . والله أعلم )) . جا ئەگەر كەسێك سوتاندنی مێرولە بە دروست نەزانێ‌ سوتاندنی مرۆڤ چۆن بە دروست ئەزانی ؟ ئەم گۆڕانكاریەش لە فەتواكە بۆ ئەوەیە بگەن بە مەرامی چەپەڵی خۆیان و مادام شتەكە باوبێت ئەنجامی بدەن ، بەڵام شیخ الاسلام هێندە بە وردی و رونی باسی كردوە لە كاتی ئاماژە پێكردنی ئەڵێ‌ ئەبێ‌ جەستە تێكدانەكە رێگە پێدرا و بێت لە رووی شەرعەوە كە ئەویش ( قصاص ) ـە . چونكە وەك وتمان ابن تیمیە ( تمپیل ) بە رەهایی و بە بەێ‌ ئەو مەرجانەی باسمان كرد بە حەرامی دەزانێ‌ با جەستەكەیش هی بێ باوەڕ بێت و پاش مردنیشی بێت .
پاشان خودی ئەو دێڕەی لە فەتواكە نەقڵیان كردوە دژ بە خۆیانە چونكە تێایدا هاتووە : (( فأما إذا كان في التمثيل الشائع دعاء لهم إلى الإيمان وزجر لهم عن العدوان )) ، یان ئەڵێ‌ : (( وهذا حيث لا يكون في التمثيل بهم زيادة في الجهاد ولا نكال لهم عن نظيرها)) .
ئایە ئەمە بەدی هات ؟ نەخێر بەم كارەتان ئیسلام و ابن تیمیەتان لە پێش چاوی خەڵكی دونیا ناشیرین كرد ، ئەوەتا لە ئەردەن كتێبەكانی شیخ الاسلام ئەسوتێنرێ‌ و لە هەموو لایەكیشەوە دوژمنانی ئیسلام ئەڵێن داعش نوێنەری ئیسلامە . لەلایەكی تریشەوە ئایە كارەكەتان بووە هۆی كەم كردنەوە دەستدرێژی بەرامبەر ؟ نەخێر بە پێچەوانەوە بووە هۆی زیاتر پەلاماردان و هێرشی ئاسمانی ، وە هەر ئەو شەوە فرۆكەكانی ئەردەن بۆردومانێكی چڕیان كرد كە بە هۆیەوە چەندین خەڵكی بێ‌ تاوان كوژران . وە بە هۆی كاری قێزەوەنەكانی ئێوەوە چەندین شار روخێنراو بە هەزاران خێزان دەربەدەر بوون ، چەندین هەزار منداڵ بێ‌ باوك كەوتن ... هتد .
وە هەر لەو دێڕەی خودی داعش نقڵیان كردوە بەڵگەیە لەسەر چەواشەكاری و نەفامیان هەروەك لە فەتواكە هاتووە : (( فأما إذا كان في التمثيل الشائع دعاء لهم إلى الإيمان )) كەواتە مەبەست پێی بێ‌ باوەڕانە چونكە موسڵمان پێویستی بە باوەڕهێنان نیە ، وە شیخ الاسلام نەیوتووە موسڵمانێك بهێنن و لە ناو قەفەسێكدا بیسوتێنن ، ئەمە تۆڵە سەندنەوەی هاوشێوە نیە بەڵكو شێوازی كوشتنە وەك لە پێشەوە رونمان كردەوە . خۆ فرۆكەوانە ئەردەنیەكە ئێوەی لە قەفەسێك دانەناوە و بتانسوتێنێ‌ كەواتە دەبوو لە بەرامبەردا ئێوەش بە تەیارە بیكوژن بۆ ئەوەی ببێتە كوشتنی هاوشێوە ، تەنانەت لەم حاڵەتەیش هەر هەڵەن و نابێتە ( قصاص ) و جەستە تێكدان چونكە ( تمثيل ) لە پاش مردن ئەنجام ئەدرێ‌ .
هەروەها شیخ الاسلام تێكدانی جەستە بە مەبەستی تۆڵەی هاوشێوە بە چارەسەری كۆتایی نازانێ‌ و ئەفەرموێ‌ : ((ولـم تكن القضية في أحد كذلك ، فلهذا كان الصبر أفضل فأما إن كانت المثلة حق اللَّـه تعالى فالصبر هناك واجب كما يجب حيث لا يمكن الانتصار ويحرم الجزع )) ، واتە : وە روداوەكە لە ( ئوحود ) بەو شێوەیە نەبوو ، لەبەر ئەمەیە كە ئارامگرتن باشترە !.بەڵام ئەگەر تێكدانی جەستەی كوژراو مافێكی خوایی بوو ـ لەبری تۆڵە نەبوو ـ ئەوا لێرەدا ئارامگرتن واجبە ، چۆن ئارامگرتن واجبە كاتێ سەركەوتن بەدی نایەت ، نابێ گریان و هاوار بوونی هەبێ .
واتا دەگمەنە ئەم كارە ببێتە هۆی باوەڕهێنانیان یان كەم كردنەوەی شەر و خراپەیان ، وە پەیامبەر و هاوەڵانی هەمان كاری بێ‌ باوەڕانیان نەكرد و ئارامیان گرت هەربۆیە لە یەكەم ئارام گرتن بە باشتر ئەزانێ‌ و لە دووەم بە واجبی ئەزانێ‌ .
خوای پەروەردگاریش ئەفەرموێ‌ : [ أَتَسْتَبْدِلُونَ الّذِي هُوَ أَدْنَىَ بِالّذِي هُوَ خَيْر ] ؟!
بەڵام داعش بۆ گەیشتن بە مەرامی چەپەڵی خۆیان تەواوی فەتواكە نقڵ ناكەن و دەیبڕن ، بۆ ؟ چونكە شیخ الاسلام لە پاش ئەوەی باسی ( قصاص ) دەكات ترجیحی ئەوە ئەدات كەوا ئارام گرتن چاكترە لە تۆڵەسەندنەوە ، تەنانەت ئەڵێ‌ : ئەگەر مافی خوا بوو ئەوا ئارامگرتن و تۆڵە نەسەندنەوە واجبە : (( فأما إن كانت المثلة حقًا لله تعالى فالصبر هناك واجب ، كما يجب حيث لا يمكن الانتصار ، ويحرم الجزع )) ، جا ئەم خاڵە گرنگەیان لە فەتواكەی شیخ الاسلام بڕیوە ، بۆیە ئەگەر راست دەكەن و لەسەر فەتوای شیخ الاسلام ئەو كارەیان كردووە ئەوا شیخ الاسلام :
1 ـ باسی بێ باوەڕ دەكات نەك موسڵمان . فرۆكەوانەكەش موسڵمان بوو .
2 ـ دەبێتە ( قصاص ) بێت و تۆڵەی هاوشێوە بێت واتا : بەرامبەر بێ باوەڕ ئەنجام بدرێ‌ لە پاش ئەوەی ئەوان دەستپێشخەر بوون .
3 ـ وە دەبێ‌ بە جەستەی مردوو بكرێ‌ نەك زیندوو .
4 ـ وە ئەنجامدانی ئەم كارە ببێتە هۆی باوەڕهێنانیان یان كەم كردنەوەی دەستدرێژیان . كەچی پێچەوانەكەی رویدا .
5 ـ وە سەرباری ئەو چوار خاڵەی كە هیچ كامیان بونی نەبوو لەگەڵ ئەوشدا داعش ئەو كارەی ئەنجامدا . شیخ الاسلام ئارام گرتن و ئەنجام نەدانی كارەكە بە باشتر ئەزانێ‌ و ئەگەر مافی خوایی بوو ئەوا ئارام گرتن بە واجب دەزانێ‌ . داعش لە كوێن لەم قسەیەی شیخ الاسلام ؟ بۆچی ئارامگرتنیان هەڵنەبژارد كە شیخ الاسلام ترجیحی داوە ؟
ئێستا بۆتان روون بویەوە كە چۆن داعش فەتواكەی شیخ الاسلامی لە خزمەتی خۆی بەكارهێناوە لە كاتێكدا سەرابەری فەتواكە دژ بە كارەكەیانە و پێچەوانەیانە .
ئەوەی مابێتەوە و زۆر گرنگ بێت ئاماژەی پێبكەین بە پێوەری داعش لە سوتاندنی فرۆكەوانەكە خودی داعش شایستەی ئەو سزایەن ، واتا كردەوكانی داعش خودی داعش كافر دەكەن ! چۆن ؟
ئەگەر سەیرێكی بابەتەكە بكەین شیخ الاسلام باسی كافر دەكات جا ئەگەر فرۆكەوانەكە لە چاوی ئەواندا هەڵگەڕاوە بێت ئەوا لەو چاوپێكەوتنەی كە خۆیان بڵاویان كردبووەوە فرۆكەوانەكە دان بەوەدا دەنێت كە وڵاتەكەی بەكرێ‌ گیراوە و ئێوەش موجاهیدن ، ئایە ئەمە تەوبەكردن نیە ؟ وە ئیسلام ئەوەی پێش خۆی ناسرێتەوە ؟ وە ئەگەر موسڵمانە ئەوا فەتواكەی شیخ الاسلام نایگرێتەوە ، وە ئەگەر بیشیگرێتەوە ئەوە تۆڵەی هاوشێوە نەبوو كە داعش كردی بەڵكو شێوازی كوشتن بوو ، بەم شێوەیەش كارەكەتان كوشتنی حەرامە ، ئەمەش لای خودی داعش پێی ئەوترێ‌ ( حكم بغیر ما أنزل الله ) وە هەر ئەم ( حكم بغیر ما أنزل الله ) لای داعش بە رەهایی كوفری گەورەیە كە مرۆڤ لە بازنەی ئیسلام دەرئەكات ، كەواتە بە پێوەری خودی داعش داعش كافرە و ئەبێ‌ ئیقامەی حدی هەڵگەڕانەوەی لەسەر بكرێ‌ .
لەلایەكی ترەوە ئەگەرچی شیخ الاسلام بەڵگەی فەرموودە ئەهێنێتەوە لەسەر ( مثلة ) و كارەكەی داعش ( 100% ) پێچەوانەی فەتواكەی ابن تیمیە بوو ، ئەڵێن گریمان ابن تیمیە وای وتووە كە ئێوە ویستوتانە ـ كە وایش نیە ـ بەڵام ئایە چەندین فەرموودە نەهاتووە لەسەر قەدەغەكردنی سوتاندن ؟
هەروەك پەیامبەری خوا ئەفەرموێ‌ :
1 ـ (( لا يحرق بالنار الا رب النار )) ، واتە : جگە لە پەروەردگار كەس بۆی نیە بە ئاگر كەسی تر بسوتێنێ‌ .
2 ـ عن أبي هريرة رَضِيَ اللَّـهُ عَنْهُ أنه قال : (( ... وإن النار لا يعذب بها إلا الله )) ( صحيح البخاري ) ، واتە : جگە لە خوا كەس بۆی نیە بە ئاگر سزای كەس بدات
3 ـ عن عبد الله بن مسعود رَضِيَ اللَّـهُ عَنْهُ قال : (( ... وَرَأَى قَرْيَةَ نَمْلٍ قَدْ حَرَّقْنَاهَا فَقَالَ : « مَنْ حَرَّقَ هَذِهِ ؟ » قُلْنَا : نَحْنُ . قَالَ : « إِنَّهُ لَا يَنْبَغِي أَنْ يُعَذِّبَ بِالنَّارِ إِلَّا رَبُّ النَّارِ » )) ( أبو داوود ؛ السنن ، برقم : [2675] ، وصححه الألباني ) ، واتە : وە شارە میرولەیەكی بینی كە سوتاندبومان ، پەیامبەری خوایش فەرمووی : كێ‌ ئەمانەی سوتاندوە ؟ وتمان ئێمە ، فەرمووی : جگە لە پەروەردگار شایستە نیە هیچ كەسێك بە ئاگر سزای كەسی تر بدات .
4 ـ (( عن ابن عباس رَضِيَ اللَّـهُ عَنْهُمَا أن النبي صَلَّى اللَّـهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قال : « لا تعذبوا بعذاب الله » ( رواه البخاري ) ، واتە : بە سزای خوایی ـ ئاگر ـ سزای كەس مەدەن .
5 ـ (( فإن النار لا يعذب بها إلا الله )) ( رواه البخاري ) ، واتە : سەبارەت بە سزادان بە ئاگر ، ئەوا تەنها تایبەتە بە خوای پەرورەردگارەوە.
پەروەردگاریش ئەفەرموێ‌ : [ فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَن تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ ] ( النور : 63 ) .
واتە : با ئەوانەی كە سەرپێچی لە فەرمانی خوای پەروەردگار دەكەن یان لە فەرمانی پێغەمبەرەكەی صَلَّى اللَّـهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ـ دەكەن بترسن لەوەی لە دونیادا فیتنەیەكیان تووش ببێت ، یان لە دواڕۆژدا تووشی سزایەكی سەخت بن .
پێشەوا أحمد فەرمویەتی : دەزانی فیتنە یانی چی ؟! فیتنە بریتیە لە هاوەڵبڕیاردان ، چونكە لەوانەیە هەندێك لە ووتەكانی ـ پەیامبەری خوا ـ ڕەت بكاتەوە ، بەوەش هەندێك لە گومڕایی بكەوێتە ناو دڵیەوە و بە هەلاكەتدا بڕوات .
پێشەوا (ابن كثير ) پاش هێنانەوەی ئەم ووتەیەی پێشەوا ( أحمد ) دەفەرمووێت : (( فطاعة رسول الله صَلَّى اللَّـهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مقدمة على طاعة كل أحد ، وإن كان خير هذه الأمة أبا بكر وعمر ، كما قال ابن عباس : يوشك أن تنزل عليكم حجارة من السماء أقول : قال رسول الله صَلَّى اللَّـهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وتقولون : قال أبو بكر وعمر !! )) .
واتە : كەواتە گوێڕایەڵی پێغەمبەری خوا صَلَّى اللَّـهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ پێشترە لە گوێڕایەڵی هەموو كەسێكی تر ، با چاكترینی ئەم ئوممەتە بن ، كە ( أبو بكر ، و عمر ) ن رَچِێ اللَّـهُ عَنْهُمَا ، هەروەكو ( ابن عباس ) رَضِيَ اللَّـهُ عَنْهُمَا فەرموویەتی : نزیكە لە ئاسمانەوە بەرتان بەسەردا داببارێت من دەڵێم : پێغەمبەری خوا صَلَّى اللَّـهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وای فەرمووە ، كەچی ئێوە دەڵێن : ( أبو بكر ، و عمر ) رَضِيَ اللَّـهُ عَنْهُمَا فەرموویانە !!!
هەروەها فەرموویەتی : (( وقوله : [ فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ ] أي : عن أمر رسول الله صَلَّى اللَّـهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سبيله هو ، ومنهاجه ، وطريقته ، وسنته ، وشريعته ، فتوزن الأقوال والأعمال بأقواله وأعماله ، فما وافق ذلك قُبِل ، وما خالفه فهو مَرْدُود على قائله وفاعله ، كائنا ما كان )) ( تفسير ابن كثير : ج 6 / ص 89 ـ 90 ) ، واتە : لە فرمانی پێغەمبەری خوا صَلَّی اللَّـهُ عَڵیْهِ ۆسَلَّمَ ، كە ڕێبازەكەی ئەوە ، و پەیڕەو ، و ڕێگا ، و سوننەت ، و شەریعەتەكەیەتی ، بۆیە دەبێت هەموو ووتە و كردەوەكان بە ووتە و كردەوەكانی ئەو بپێورێت ، جا ئەوەی هاوكۆك و هاودەنگ بوون لە گەڵ ئەودا وەردەگیرێت ، ئەگەر پێچەوانەش بوو لە گەڵیدا ، ئەوە ڕەتكراوەیە بە ڕووی خاوەنەكەی و ئەنجام دەرەكەی ، هەر كەسێك بێت .
هەروەها پەیامبەری خوا ئەفەرموێ‌ : ((من أطاعني فقد أطاع الله ومن عصاني فقد عصى الله )) ، واتە : هەركەسێك گوێڕایەڵی من بكات ئەوە گوێڕایەڵی خوای كردوە ، وە هەركەس سەرپێچی من بكات ئەوە سەرپێچی خوای كردوە .
خوای پەروەردگاریش ئەفەرموێ‌ : [ وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ وَاصْبِرْ وَمَا صَبْرُكَ إِلَّا بِاللَّهِ ] ( النحل : 126 ) ، واتە : ئەگەر سزاتاندا بەو شێوەیە سزابدەن كە سزادراون ، وە ئەگەر ئارام بگرن ئەوە باشترە ، ئەی پێغەمبەری خوا صَلَّى اللَّـهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ئارام بگرە لەبەر خودا ، هەروەها ئەفەرموێ‌ : [فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ ] وە هەركەس دەستدرێژی كردە سەرتان ئەوا بە گوێرە و شێوەی كارەكەی خۆی و لەجۆری كارەكەی خۆی سزای بدەن . وە لە خوابترسن و زیادڕەوی مەكەن لەهاوشێوەیی لەسزاداندا ، وە بزانن كە بێگومان خوای پەروەردگار لەگەڵ ئەوانەیە كە تەقوای دەكەن وگوێڕایەڵی دەكەن لە بەجێگەیاندنی فەرمان و پێویستكراوەكانی و دووركەوتنەوە لە حەرامەكان .
هەروەها ئەفەرموێ‌ : [ وَجَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ ] ( الشوری : 40 ) ، واتە : پاداشتی كردەوەی خراپ وەڵام دانەوەیەتی بەكردەوەیەكی هاوشێوەی خۆی وە هەركەسێك لێبوردەبێت و ئاشتەوای بكات ئەوە پاداشتی لای خودایە ، وە خودا ستەم كارانی خۆش ناوێت .
[ وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالأَنفَ بِالأَنفِ وَالأُذُنَ بِالأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ فَمَن تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَّهُ وَمَن لَّمْ يَحْكُم بِمَا أنزَلَ اللّهُ فَأُوْلَـئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ ] ( المائدة : 45 ) ، واتە : وە لە تەوراتدا فەرزمان كردبوو لەسەریان كە مرۆڤ لەبری مرۆڤ دەكوژرێتەوە , چاویش لەجیاتی چاو كوێردەكرێت , و لوتیش لە جیاتی لووت دەشكێنرێت , وگوێش لە جیاتی گوێ‌ دەبڕدرێت , و ددانیش لە جیاتی ددان هەڵدەكێشرێت , وە زام و برینەكانیش هەریەكە و بەگوێرەی خۆی تۆڵەی هەیە , وە هەركەسێكیش لەمافی خۆی خۆشبوو لە تاوانبار و بەخشی ئەوا خوای پەروەردگار دەیكات بەكەفارەتی هەندێك لە تاوانەكانی و سڕینەوەی بۆیان . و ئەوەش لە سنور ( القصاص ) و جگە لەویش بەوە حوكم نەكات كە خوای پەروەردگار دایبەزاندووە ، ئا ئەوانەن كە سنوورەكانی خوای پەروەردگاریان بەزاندووە .
ئایە داعش لەم كارەیان گوێڕایەلێ‌ خوا و پەیامبەری خوایان صَلَّى اللَّـهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كرد یان پێچەوانەی بوونەوە ؟
وەك دەبینن داعش نەك هەر پێچەوانەی فەرموودەكان كاریان كردووە تەنانەت لە شێوازی كوشتنەكەش پێچەوانەی وتەی خوای پەروەردگاریش بونەتەوە ، جا ئەگەر تەنانەت ابن تیمیەش وای وتبێ‌ ـ كە وایش نیە وەك لە پێشەوە سەلماندمان ـ بەڵام جدلا وا ئەڵێین ـ ئەوا داعش پێچەوانەی وتەی خوا و پەیامبەری خوا بونەتەوە بۆ وتەی زانا ، ئەمەش لە تەرازووی خۆیان هەڵگەڕانەوەیە و بەرەهایی كوفری گەورەیە ، كەواتە دیسانەوە بە پێوەری خۆیان داعش كافرە و دەبێ‌ ئیقامەی حدیان لەسەر بكرێ‌ ، هەموو ئەمانەش كە باسمان كرد سەلمێنەری ئەوەن كە داعش نوێنەرایەتی ئیسلام ناكات بەڵكو دوژمنی سەرسەختی ئیسلامن . شیخ الاسلام ابن تیمیەیش بەریئە لەوەی داویانەتە پاڵی .

مامۆستا هاوار عبدالله




دواین بابەتەکان

دواین کتێب

نامه‌یه‌كى كراوه‌ بۆ ئه‌بوبه‌كر كاروانى به‌ڵێ سه‌له‌فیه‌كان نامۆن ، به‌ڵام ؟! داگرتن

دەنگ
حوکمی گاڵتەکردن بەخوا و بەئیسلام


داگرتن

هەموو دەنگەکان 



میوانانی سەرهێڵ : ٢               میوانانی ئەمڕۆ : ٨١               کۆی سەردان : ١٠٨٦٦٣